Vàng da là gì?
Vàng da sơ sinh (Jaundice) xảy ra khi bilirubin — sản phẩm phân hủy hồng cầu — tích tụ trong máu nhiều hơn gan có thể xử lý. Bilirubin là chất màu vàng, làm da và lòng trắng mắt bé chuyển vàng.
Hầu hết trẻ sơ sinh — kể cả trẻ đủ tháng — đều có vàng da ở mức độ nhất định. Nhưng trẻ sinh non dễ bị vàng da hơn, nặng hơn, và kéo dài hơn do gan chưa trưởng thành.
Vàng da sinh lý vs bệnh lý
Vàng da sinh lý (Physiological jaundice)
- Xuất hiện sau 24 giờ tuổi
- Đạt đỉnh ở ngày 3-5
- Tự cải thiện sau 1-2 tuần
- Bé vẫn bú tốt, ngủ bình thường
Vàng da bệnh lý — cần can thiệp
- Xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh
- Bilirubin tăng nhanh (> 0.5 mg/dL/giờ)
- Bilirubin vượt ngưỡng an toàn theo tuổi thai và tuổi ngày
- Kéo dài > 2-3 tuần
Vàng da nhân (Kernicterus) — bilirubin quá cao thấm vào não — là biến chứng nghiêm trọng nhất, có thể gây điếc, bại não. Đây là lý do phải theo dõi và điều trị kịp thời.
Tại sao trẻ sinh non dễ vàng da hơn?
- Gan chưa trưởng thành — enzyme xử lý bilirubin chưa đủ
- Hồng cầu nhiều hơn và vỡ nhiều hơn sau sinh
- Bú ít trong những ngày đầu — ít sữa vào = ít bilirubin được thải qua phân
- Chu kỳ ngủ dài — bé sinh non ngủ nhiều, bú ít hơn trẻ đủ tháng
Theo dõi bilirubin
Bác sĩ đo bilirubin qua:
- Thiết bị đo qua da (TcB) — không đau, đo nhanh
- Xét nghiệm máu (TSB) — chính xác hơn, dùng khi cần xác nhận
Kết quả được so với biểu đồ ngưỡng điều trị dựa trên:
- Tuổi tính bằng giờ
- Tuổi thai (bé sinh non có ngưỡng thấp hơn)
- Yếu tố nguy cơ (bất đồng nhóm máu, nhiễm trùng...)
Chiếu đèn (Phototherapy)
Khi bilirubin vượt ngưỡng, bé cần chiếu đèn:
- Bé nằm dưới đèn xanh đặc biệt (không phải tia UV)
- Ánh sáng phân hủy bilirubin thành dạng tan trong nước, thải qua nước tiểu
- Mắt bé được che bằng mắt kính nhỏ để bảo vệ
- Thời gian: thường 24-72 giờ, có thể lâu hơn với bé rất non
Ba mẹ chú ý:
- Bé được lấy ra chiếu đèn để bú — không nên gián đoạn bú
- Bé có thể bứt rứt, phân lỏng hơn — bình thường
- Nhiệt độ bé cần theo dõi thường xuyên hơn
Thay máu — khi nào cần?
Rất hiếm gặp nhưng cần thiết khi:
- Bilirubin tiếp tục tăng nhanh dù đang chiếu đèn
- Bilirubin đạt ngưỡng nguy hiểm theo tuổi thai
- Có dấu hiệu ảnh hưởng não (li bì, giảm trương lực cơ, tiếng khóc thay đổi)
Theo dõi sau xuất viện
- Bé sinh non có thể vàng da kéo dài sau xuất viện
- Kiểm tra màu da hàng ngày ở ánh sáng tự nhiên — da, lòng bàn tay, lòng bàn chân, lòng trắng mắt
- Nếu vàng da tăng sau xuất viện: đưa bé đến bệnh viện ngay, không chờ lịch tái khám
Nguồn: WHO, AAP, Bliss UK