Nguyên tắc đầu tiên: đánh giá theo tuổi hiệu chỉnh
Trước khi lo lắng về bất kỳ mốc phát triển nào, hãy tự hỏi: mình đang dùng tuổi hiệu chỉnh hay tuổi thực?
Trẻ sinh ở 30 tuần, 8 tháng tuổi thực, có tuổi hiệu chỉnh chỉ là 5.5 tháng. Các mốc vận động và ngôn ngữ đánh giá theo 5.5 tháng — không phải 8 tháng.
Các mốc vận động theo tuổi hiệu chỉnh
0–3 tháng (hiệu chỉnh):
- Nằm sấp: ngẩng đầu thoáng (2–3 giây)
- Nhìn theo vật di chuyển
- Mỉm cười đáp lại (2 tháng)
- Dấu hiệu đỏ: Không phản ứng với âm thanh, không nhìn theo khuôn mặt người
4–6 tháng (hiệu chỉnh):
- Lẫy từ nằm ngửa sang nằm sấp
- Ngồi có hỗ trợ
- Với tay lấy đồ vật
- Phát âm ê a, gừ gừ
- Dấu hiệu đỏ: Không lẫy lúc 6 tháng, không với tay lấy đồ
7–9 tháng (hiệu chỉnh):
- Ngồi vững không cần đỡ
- Bắt đầu bò hoặc trườn
- Chuyển đồ vật từ tay này sang tay kia
- "Baba", "mama" (chưa có nghĩa)
- Dấu hiệu đỏ: Không ngồi lúc 9 tháng, không dùng tay để chơi
10–12 tháng (hiệu chỉnh):
- Đứng bám vịn
- Bước đi có đỡ
- Hiểu "không", vẫy tay "bai bai"
- Dấu hiệu đỏ: Không đứng lúc 12 tháng, không nói từ đơn nào
12–18 tháng (hiệu chỉnh):
- Đi vững một mình
- Nói 5–10 từ có nghĩa
- Dấu hiệu đỏ: Không đi lúc 18 tháng, nói dưới 5 từ
Nhận biết bất thường trương lực cơ
Hai vấn đề thường gặp ở trẻ sinh non:
Tăng trương lực cơ (Hypertonia):
- Cơ cứng, khó gập duỗi tay chân
- Khi bế, chân bé duỗi thẳng hoặc bắt chéo
- Đứng sớm nhưng đi kiểu "nhón gót"
Giảm trương lực cơ (Hypotonia):
- Cơ mềm nhão, "bé như bún"
- Khó kiểm soát đầu
- Ngồi hay "sụp" người
- Cầm đồ vật yếu
Cả hai đều cần đánh giá và can thiệp sớm bởi bác sĩ phục hồi chức năng.
Tầm quan trọng của can thiệp sớm
Não bộ của trẻ sơ sinh có khả năng thích nghi (neuroplasticity) cao nhất trong 3 năm đầu đời. Can thiệp sớm trong giai đoạn này có hiệu quả tốt hơn nhiều so với sau 3 tuổi.
Nếu phát hiện dấu hiệu đỏ:
- Gặp bác sĩ nhi phát triển để đánh giá toàn diện
- Được giới thiệu đến vật lý trị liệu / ngôn ngữ trị liệu / hoạt động trị liệu phù hợp
- Thực hiện bài tập tại nhà theo hướng dẫn
Chương trình can thiệp sớm tại Việt Nam
- BV Nhi Đồng 1, 2 (TP.HCM): Khoa Phục hồi chức năng
- BV Nhi Trung ương (Hà Nội): Trung tâm Phục hồi chức năng
- BV Phục hồi chức năng: Các tỉnh thành lớn
Chậm không có nghĩa là vĩnh viễn
Đây là điều quan trọng nhất ba mẹ cần nhớ: chậm phát triển là mô tả trạng thái hiện tại, không phải dự đoán tương lai.
Với can thiệp đúng và kịp thời, phần lớn trẻ sinh non có thể đạt mức phát triển bình thường. Nhiều bé từng chậm vận động đáng kể đã đi học bình thường, vui chơi và phát triển khỏe mạnh.
Nguồn: AAP, WHO, BV Nhi Đồng 1, Early Intervention Guidelines